Waraysi lala yeeshay Sheekh Maxamuud Sheekh Muxumed oo Jooga Jiida hore ee woqooyinga gabiley

Sheekh Maxamuud Sheekh Muxumed Raagge oo xalay u waramay Idaacadda madaxabanaan ee Horyaal isaga oo ku sugan buuraha waqooyi ee Golis oo aanu si gaar ah u tilmaamin, waxa uu sheegay in xukuumadu waaran qabasho ah u jartay, kaasoo amarkiisa uu ku sheegay inuu bixiyay Madaxweyne Rayaale, waxa waraysigiisa oo dhamaystirani uu u dhacay sidan:

S: Waxa jira goobo qalabkii diiwaan-gelinta la keenay laga hor-joogsaday, arrintaa maxaa ka jira ee aad ka ogtahay?

J: Waxa weeyaan arrintaasi way jirtaa, waana sanaaduuq loo keenay meel dad laga haystay mudo dheer oo intii wadankuba xorka ahaa ahayd. Isla markaana la yidhi, waa laydinku diiwaan-gelinayaa dhulkii aad dadka ka haysateen ee kaalaya ku cod-bixiya oo isku diiwaan-geliya. Dabadeedna dadkii way ka gadoodeen oo laga kacay, dabadeedna waa laga xoog-roonaaday, sanaaduuqdiina waxa dib loogu celiyay ilaa iyo meel la yidhaahdo Ruqi. Markii dambena dawladda ayaa meesha ciidamo keentay, markaa ilaa immikana ciidankii ay dadku iska abaabuleen iyo ciidankii dawladda ayaa is-horfadhiya.

S: Markaa Sheekh Maxamuud wax shaqaaqo ah oo ka dhacday iyo wax qalab ah oo la qaatay ogaantaa ma jiraan?

J: Maya, maya, qalabka markii baabuurta laga dejiyay ayuun baa dabadeed la yidhi dib ugu ceshada, dabadeedna markii ay arkeen in lala dagaalansan yahay qalabkii baabuurtii ayay dib ugu ceshadeen. Waxaana la yidhi halkiinaa jooga, waanaynu is-garanaynaa, dhul dad leeyahayna sanaaduuqdani idiin qaadimayso, baadilla halkan isugu diiwaan-gelinmaysaan ee sanaaduuqdiinii la noqda, markaa dabadeedna waxa la geeyay xadkii Awdal baa la geeyay oo dib loogu celiyay, Ruqi baa la geeyay. Wax alaab ah oo la qaatayna ma jirto, dawladduna sidaa waa ka markhaati, shacabkii waa ka markhaati, komishanka doorashooyinku waa ka markhaati, wax alla wax loo dhimay iyo handadaad la handaday ama gacan loo geystay midina intaba ma jirto.

S: Madaxweyne ku xigeenka, Badhasaabka Gobolka Awdal iyo wefti ay wataan baa iyagana la leeyahay way soo gaadheen, markaa ma is-aragteen oo ma wada hadasheen?

J: Aniga is-maanaan arag, meel aanu isku aragnana maba joogo. Anigu waxaan ahay muwaadin, waaran baana meel walba la dhigay oo Ina Rayaale dhigay, ninkaa ha la soo qabto ayuu yidhi. Madaxweyne ku xigeenkase waanu xidhiidhnay wax aan sanaaduuqddaas ahayna kamaanaan wadahadal. Madaxweyne ku xigeenka saaka 10:30-kii subaxnimo (shalay) ayaanu wadahadalay, waxaanu yidhi, berri (maanta) baan Gabiley imanayaa, dabadeedna anigu waxaan idhi odayaashii Gabiley way kaa horeeyaan, halkaasaanad isugu imanaysaan odayaashii beesha, dabadeedna ha laga wada tashado.

S: Maadaama aad wada-hadasheen Madaxweyne ku xigeenka, arrintaa wax aan ahayn oo isaku af-garateen ma jiraan?

J: Mayee wax aanu isku af-garanay ma jirto. Aqal iyo beer iyo ceel 1988-kii dad ka qaxeen dadkii ka qabsadayna ilaa immika ay haystaan la doonayana in lagu dul-diiwaangeliyo, wax kaloo aanu ka wada hadli karnaa dee ma taalo, ha laga kexeeyaanu nidhi tiina waa layga diiday.

S: Sheekh Maxamuud sidaad carrabka ku dhufatay, waxa la leeyahay waaran baa laguu soo gooyay oo waa lagu doon-doonayaa, maxaa adiga lagugu haystaa, maadigaa ka dambeeyay arrintan?

J: Aniga arrintuu ka dambeeyayna way leeyihiin, dee beesha ka mid baan ahay, ciddii ka dhiidhida ee iyagu (xukuumadda) u arkaan inay wax ka geysan karayso oo ay ka dagaalanto oo ay ka dedaasho, waa cadowgooda rajiimkan immika meesha ka jira.

S: Immika marka intaa laga yimaado meeshii ma ciidamaa isku haysta oo is-horfadhiya mise waa dhul iska degen oo nabad ah?

J: Nabadi walaal ma jirto, nabadi ma jirto, laba ciidan way is-horfadhiyaan, way is-eeganayaan, way is-arkayaan. Dhawr kun oo qof ayaa la baro-kiciyay, marka horena dhulkoodii qaxoonti ka ahaa, ku dhadhawaa oo kulaalayay oo horfadhiyay, badhna laga haystay. Ilaa 36km laga haystay, xagga dhererkana ilaa dhawr iyo seddatan km baa laga haystay. Intii kalena ilaa xalay (habeen hore) dhawr kun oo qof ayaa la baro-kiciyay oo dib ugu soo qaxay Somaliland hadana.

S: Sheekh Maxamuud ciidamada iyo masuuliyiinta halkaa soo gaadhay ma wada hadasheen oo wax kulan ah ma wada yeelateen iyaga?

J: Mayee maanaan wada yeelan, meel aanu ku wada yeelano kulana anigu ma joogo. Magaalo ma joogo, meeshana ma joogo oo waan ka durugsanahay.

S: Halkee ayaad joogtaa oo aad immika igala hadlaysaa adigu?

J: Buuralayda fog ee Somaliland ee Golis Range ayaan immika kaala hadlayaa oo aan joogaa.

S: Taa marka laga gudbo, waxa la leeyahay shaqaaqadan iyo fidmadan adigaa abuuray oo dadka kicinaya, markaa maxaa adiga dan iyo faa’iido ah ee kuugu jirta arrintaa maad faraha ka qaadid?

J: Oo ninka ku yidhaahda aqalkaygan iyo beertaydan iiga tag, ma fidmo abuur baa weriye?…..Inbadan baanu dhulkayagii baryaynaa oo guurtidu xukuntay oo aanu xukunkii haynaa oo la yidhi waar dadyahow dadkan uga taga dhulkooda oo la diidan yahay oo guurtidii xukuntay ay diidan tahay oo Ina Rayaale reerkoodii baa dhulka haystee muxuu uga kaxayn la’yahay, aniguse maxaan dambiile ku noqon karaa?

S: Sheekh hadii sidaa arrintu tahay miyaanay ka haboonaan lahayn inaad qaab sharciya wax ku wajahdaan oo aad nabadgelyo wax ku doontaan?

J: Middida uu ninkii sitay haysto daabka sharci ma taqaano. Guryihii oo la dumiyay soo arag, beerihii oo layska haysto soo arag, ceelashii soo arag, iskaraabkii oo la gurtay soo arag, dadkii oo hantidii laga dhacay lagu dhex-haysto dhulkoodii soo arag!

S: Laakiin immika waxa la leeyahay arrintu waa diiwaangelin uun ee dhul la qaadanayo iyo doorasho midna ma jiro, markaa maxaad ku diidaysaan dadku inay is-diiwaangeliyaan?

J: Dadka ma halkiisaa lagu diiwaangeliyaa kow dheh, mise meel aanu lahayn baa lala doon-doontaa oo la yidhaahdaa halkaasaan kuugu imane igu sug aan kugu diiwaangeliyee?

S: Hada ka hor arrintani mudo dheer bay taagnayd, sida aad sheegtay guurti baa gashay, xukuumadaa gashay, marar fara badan baa xal laga gaadhay, markaa waxaas oo dhami miyay idiin cuntami la’yihiin?

J: Inaadeer Guurti anigu aan garanayo oo sharci ku fadhidaa ma jirtee sharcigii daaqad baa laga tuuray. Xukunnaday gaadheen hadaad immika ila arki lahayd adigaa argagixi lahaa oo yaabi lahaa. Bal waxaad waydiisaa Guurtida iyo Sheekh Axmed Sheekh Nuux Furre meeshaa dadkii lahaa ma u xukunteen oo ma tidhaahdeen uga taga.

S: Ma cid kale ayay u xukumeen baad u jeedaa markaa?

J: Mayee, annagay noo xukumeen oo ay yidhaahdeen dee dadkan guryahoodii uga taga.

S: Hadii ay idiin xukumeen maxaa loo fulin waayay?

J: Waa Ina Rayaale ciddaanu is-haysanaa, isagii baana ogol inuu halkaa reerkoodii ka tegin oo uu qaato, reerkayaga lagama kaxayn karo buu yidhi.

S: Midda kale guddiga doorashooyinku waxay leeyihiin degaamaddaasi waxay annaga noo xisaabsan yihiin Gobolka Awdal, markaa iyaga wax xidhiidh ah ma la samayseen?

J: Waar waxaan ku idhi, Afrikaanku wuxuu maalinba u tumaa ninka taajka gashan. Ina Rayaale oo ah kii waddankan aanu ka xoraynay ayaa maantana loo tumayaayoo dadkii iska xoreeyay dib loogu adoominayaaye arrintu waa intaa weeye.

S: Ugu dambayntii muxuu xalku noqonayaa?

J: Xalku wuxuu noqonayaa dadkan dhulkooda ha looga tago, hadii looga tegi waayana xaalku wuu xumaanayaa. Afwaynaan u badheedhay duhur cad 1988-kii, kii ku ka xun ayaa waddanka haysta, waana la wada ogyahay, adigaagan weriyaha ah baa og.

Comments

No comments yet. You can be the first!

Leave comment